BTOM Phase 5 — co się zmienia w kontrolach granicznych UK w 2026?

Czym jest BTOM — Border Target Operating Model?

Border Target Operating Model (BTOM) to kompleksowy plan rządu brytyjskiego dotyczący reorganizacji kontroli granicznych po wyjściu Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej. Dokument, opublikowany po raz pierwszy w sierpniu 2023, zastąpił wcześniejszy Border Operating Model i wyznaczył wieloetapową ścieżkę wdrażania nowych zasad kontroli importu do UK.

Dlaczego powstał? Po Brexicie (1 stycznia 2021) Wielka Brytania formalnie opuściła jednolity rynek i unię celną UE. Oznaczało to konieczność wprowadzenia kontroli granicznych na towary importowane z UE — w tym z Polski. Przez pierwsze lata rząd brytyjski kilkukrotnie odraczał pełne wdrożenie kontroli, obawiając się zakłóceń w łańcuchach dostaw i wzrostu kosztów. BTOM miał uporządkować ten chaos i dać firmom jasny harmonogram zmian.

Kluczowa filozofia BTOM opiera się na trzech filarach:

• Kontrole oparte na ryzyku — nie każda przesyłka jest sprawdzana fizycznie. System kategoryzuje towary według poziomu ryzyka (niskie, średnie, wysokie) i kieruje na kontrole tylko te, które tego wymagają.
• Cyfryzacja — przejście z papierowych certyfikatów i formularzy na w pełni elektroniczny obieg dokumentów.
• Proporcjonalność — koszty kontroli mają być proporcjonalne do ryzyka, jakie dany import ze sobą niesie.

Więcej o obecnych kontrolach granicznych UK znajdziesz w naszym artykule: BTOM — kontrole graniczne UK po Brexicie.

Historia faz BTOM — co było wcześniej?

Żeby zrozumieć Phase 5, trzeba znać kontekst wcześniejszych etapów. Każda faza wprowadzała kolejny poziom kontroli:

Phase 1 (31 stycznia 2022) — certyfikaty zdrowotne

Pierwsza faza dotyczyła przede wszystkim towarów sanitarnych i fitosanitarnych (SPS). Od tej daty importerzy produktów zwierzęcych, roślinnych i spożywczych do UK musieli posiadać certyfikaty zdrowotne (Export Health Certificates — EHC) wystawione przez odpowiednie władze kraju eksportu. Dla polskich eksporterów żywności oznaczało to konieczność uzyskania certyfikatów od Głównego Inspektoratu Weterynarii lub Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa.

Phase 2 (30 kwietnia 2024) — kontrole fizyczne w BCP

To był przełomowy moment. Wielka Brytania uruchomiła kontrole fizyczne towarów SPS w punktach kontroli granicznej (Border Control Posts — BCP). Towary wysokiego i średniego ryzyka (mięso, nabiał, rośliny żywe) zaczęły podlegać inspekcji fizycznej na granicy. Wiązało się to z opłatami za kontrole (Common User Charge) oraz potencjalnymi opóźnieniami w portach jak Dover i Eurotunnel.

Phase 3-4 (druga połowa 2024 – 2025) — rozszerzenie kontroli SPS

Fazy trzecia i czwarta rozszerzyły zakres kontroli o kolejne kategorie produktów SPS, w tym żywność przetworzoną, produkty złożone (composite products) i drewno. Wprowadzono również pre-notification — obowiązek zgłaszania importu w systemie IPAFFS (Import of Products, Animals, Food and Feed System) przed przybyciem towaru do UK. Przewoźnicy musieli dostosować swoje procesy logistyczne do nowych wymogów czasowych.

Phase 5 (2026) — pełna cyfryzacja i Single Trade Window

Piąta faza to kulminacja całego procesu transformacji. Jej sercem jest UK Single Trade Window (STW) — jednolita platforma cyfrowa, przez którą mają przechodzić wszystkie deklaracje, certyfikaty i zgłoszenia graniczne. To najambitniejszy element BTOM i jednocześnie ten, który najbardziej zmieni codzienną pracę agencji celnych, spedytorów i przewoźników.

Co dokładnie zmienia BTOM Phase 5?

Phase 5 wprowadza kilka fundamentalnych zmian, które wpłyną na każdego uczestnika łańcucha dostaw UK-EU:

1. UK Single Trade Window (STW)

Single Trade Window to flagowy projekt cyfryzacyjny rządu brytyjskiego. Zamiast składać dokumenty w kilku osobnych systemach (CHIEF/CDS dla deklaracji celnych, IPAFFS dla SPS, PEACH dla roślin, GVMS dla ruchu pojazdów), firmy będą mogły złożyć jedną zintegrowaną deklarację przez STW. System sam rozdzieli dane do odpowiednich agencji rządowych.

Co to oznacza w praktyce?

• Jeden formularz zamiast wielu — dane logistyczne, celne, SPS i bezpieczeństwa wprowadzane raz.
• Automatyczna walidacja — system natychmiast sprawdzi kompletność i poprawność zgłoszenia.
• Komunikacja zwrotna w czasie rzeczywistym — status przesyłki, decyzje o kontroli i zwolnienia widoczne w jednym panelu.
• Integracja API — firmy logistyczne mogą podłączyć swoje systemy TMS/WMS bezpośrednio do STW.

2. Zautomatyzowane kontrole ryzyka

Phase 5 wprowadza zaawansowane algorytmy oceny ryzyka oparte na danych historycznych, profilach importerów i analizie predykcyjnej. System będzie automatycznie decydował, które przesyłki wymagają:

• Kontroli dokumentów — weryfikacja certyfikatów i deklaracji online.
• Kontroli fizycznej — inspekcja towaru w BCP.
• Zwolnienia automatycznego — przesyłki niskiego ryzyka od zaufanych podmiotów mogą być zwalniane bez interwencji człowieka.

Dla firm z dobrą historią compliance oznacza to szybsze odprawy i niższe koszty. Dla tych z problemami w przeszłości — częstsze kontrole.

3. Nowe wymogi dla deklaracji ENS i SSD

Entry Summary Declaration (ENS) i Safety and Security Declaration (SSD) przechodzą na nowy format danych. Phase 5 wymaga:

• Rozszerzonego zestawu pól danych — więcej informacji o nadawcy, odbiorcy, trasie i zawartości przesyłki.
• Wcześniejszego terminu składania — deklaracje ENS/SSD będą musiały być złożone z większym wyprzedzeniem przed przybyciem towaru.
• Formatu zgodnego z STW — koniec z ręcznym wpisywaniem danych do osobnych systemów.

Szczegóły dotyczące deklaracji ENS znajdziesz tutaj: Deklaracja ENS — co to jest i kiedy jest wymagana?

4. Koniec papierowych certyfikatów SPS

Phase 5 wyznacza termin, po którym papierowe certyfikaty zdrowotne nie będą akceptowane na granicy UK. Wszystkie EHC, certyfikaty fitosanitarne i dokumenty towarzyszące muszą być w formacie elektronicznym, zintegrowane z IPAFFS lub przesłane przez STW.

5. Zmiany w systemie GVMS

Goods Vehicle Movement Service (GVMS) — system zarządzający ruchem pojazdów towarowych — zostanie głębiej zintegrowany z STW. Oznacza to zmiany w sposobie generowania i obsługi numeru GMR (Goods Movement Reference). Przewoźnicy będą musieli upewnić się, że ich systemy komunikują się z nową wersją GVMS.

Kto jest dotknięty zmianami?

Phase 5 dotyczy szerokiego kręgu podmiotów. Jeśli Twoja firma operuje na trasie PL-UK, zmiany Cię dotyczą:

Importerzy do UK

Firmy importujące towary do Wielkiej Brytanii z UE (w tym z Polski) muszą dostosować swoje procesy deklaracyjne do STW. Dotyczy to zarówno towarów SPS, jak i non-SPS. Importerzy odpowiadają za poprawność danych w deklaracjach celnych i za kontakt z agencją celną, która te deklaracje składa.

Eksporterzy z Polski

Polscy eksporterzy towarów do UK powinni zwrócić szczególną uwagę na:

• Terminowość wystawiania certyfikatów zdrowotnych (EHC) w formacie elektronicznym.
• Poprawność faktur handlowych i dokumentów przewozowych.
• Komunikację z brytyjskim importerem w sprawie nowych wymagań STW.

Przewoźnicy i spedytorzy

Firmy transportowe są dotknięte najbardziej operacyjnie. Muszą:

• Zaktualizować systemy IT do integracji z nowym GVMS i STW.
• Przeszkolić kierowców w zakresie nowych procedur na BCP.
• Zapewnić, że wszystkie dokumenty są w formacie elektronicznym przed wjazdem do UK.

Agencje celne i brokerzy

Agencje celne (takie jak easyclearance.pl) muszą dostosować swoje oprogramowanie do nowych API STW i zmienionego formatu deklaracji. To również szansa — firmy, które wcześnie wdrożą nowe systemy, będą mogły oferować szybsze i bardziej niezawodne usługi.

Timeline — kiedy wchodzą zmiany?

Rząd brytyjski opublikował następujący harmonogram wdrożenia Phase 5:

Data	Zmiana	Kogo dotyczy
Q2 2026	Otwarcie pilotażu STW dla wybranych firm i agencji celnych	Agencje celne, duzi importerzy
1 lipca 2026	Nowy format deklaracji ENS/SSD — obowiązkowy	Wszyscy składający ENS/SSD
1 września 2026	STW dostępne dla wszystkich podmiotów	Importerzy, agencje celne, spedytorzy
1 października 2026	Koniec akceptacji papierowych certyfikatów SPS	Eksporterzy żywności, importerzy SPS
Q4 2026	Pełna integracja GVMS z STW	Przewoźnicy, operatorzy portów
1 stycznia 2027	STW obowiązkowe — stare systemy wyłączane	Wszyscy uczestnicy handlu z UK

Co musisz zrobić TERAZ — checklist przygotowawczy

Niezależnie od tego, czy jesteś eksporterem, importerem czy spedytorem — oto konkretne kroki, które powinieneś podjąć już dziś:

Dla eksporterów z Polski

1. Sprawdź, czy Twoje certyfikaty SPS mogą być wystawiane elektronicznie — skontaktuj się z Głównym Inspektoratem Weterynarii lub wojewódzkim inspektorem ochrony roślin. Upewnij się, że Twoja inspekcja jest gotowa do wysyłania EHC w formacie elektronicznym do systemu IPAFFS.
2. Zaktualizuj dane na fakturach handlowych — nowy format STW wymaga dodatkowych pól (m.in. rozszerzony opis towarów, kody HS na poziomie 8-cyfrowym, dane kontaktowe nadawcy i odbiorcy).
3. Wyznacz osobę odpowiedzialną za compliance — ktoś w firmie powinien śledzić zmiany BTOM i komunikować je zespołowi.
4. Nawiąż kontakt z agencją celną po stronie UK — upewnij się, że Twoja agencja celna jest gotowa na STW. Zapytaj o plan migracji.

Dla importerów do UK

1. Zarejestruj się w pilotażu STW — jeśli Twoja firma importuje regularnie, wczesny dostęp do STW da Ci przewagę i czas na testowanie.
2. Przejrzyj umowy z agencją celną — upewnij się, że Twój broker celny planuje migrację do STW i ma doświadczenie z nowym formatem deklaracji.
3. Zaktualizuj systemy IT — jeśli korzystasz z własnego oprogramowania do zarządzania importem, zaplanuj integrację API z STW.
4. Przeszkol zespół — nowe procedury oznaczają nową wiedzę. Zainwestuj w szkolenia dla zespołu logistyki i compliance.

Dla przewoźników i spedytorów

1. Zaktualizuj systemy TMS — Twój system zarządzania transportem musi komunikować się z nowym GVMS.
2. Przygotuj kierowców — zmienią się procedury na BCP w Dover, Eurotunnel i innych portach. Kierowcy muszą wiedzieć, czego się spodziewać.
3. Upewnij się, że masz numer GMR generowany zgodnie z nowym formatem — stary format może przestać być akceptowany po Q4 2026.
4. Przetestuj łączność elektroniczną — przed październikiem 2026 upewnij się, że potrafisz przesyłać i odbierać dokumenty w formacie elektronicznym.

Wpływ na koszty — czego się spodziewać?

Phase 5 to nie tylko zmiany proceduralne — to również zmiany kosztowe. Oto co wpłynie na budżet Twojej firmy:

Nowe opłaty BCP

Od Phase 2 importerzy płacą Common User Charge (CUC) za kontrole fizyczne w BCP. Phase 5 modyfikuje strukturę opłat:

• Opłata za kontrolę dokumentów — od 6 £ do 30 £ za przesyłkę (zależy od kategorii towaru).
• Opłata za kontrolę fizyczną — od 40 £ do 145 £ za przesyłkę (wyższe stawki dla towarów wysokiego ryzyka).
• Obniżka dla firm z certyfikatem Trusted Trader — firmy o statusie AEO (Authorised Economic Operator) lub z dobrą historią compliance mogą liczyć na niższe stawki.

Koszty dostosowania systemów IT

Integracja z STW wymaga inwestycji technologicznych. Dla dużych firm spedycyjnych to mogą być dziesiątki tysięcy funtów. Dla mniejszych podmiotów — koszty będą zależeć od tego, czy korzystają z własnego oprogramowania czy z systemów agencji celnej.

Czas kontroli i potencjalne opóźnienia

Paradoksalnie, w krótkim terminie (Q3-Q4 2026) mogą wystąpić opóźnienia przejściowe, gdy firmy i systemy rządowe będą się dostosowywać do nowego modelu. W dłuższym terminie (2027+) zautomatyzowane kontrole ryzyka powinny skrócić czas odprawy dla towarów niskiego ryzyka. Pierwsze tygodnie po każdej zmianie BTOM historycznie powodowały kolejki w Dover i Folkestone — warto to uwzględnić w planowaniu tras.

Oszczędności długoterminowe

STW ma w założeniu obniżyć koszty administracyjne dla firm handlujących z UK. Jedno zgłoszenie zamiast wielu, automatyczna walidacja i szybsze zwolnienia powinny przekładać się na realne oszczędności. Rząd UK szacuje, że STW może zaoszczędzić firmom łącznie do 1 mld £ rocznie po pełnym wdrożeniu. Jak te oszczędności rozłożą się w praktyce — czas pokaże.

BTOM Phase 5 a deklaracje ENS/SSD — co się zmienia technicznie?

Dla agencji celnych i brokerów najistotniejsze są zmiany techniczne w deklaracjach bezpieczeństwa. Oto szczegóły:

• Nowy schemat danych ICS2 — UK przyjmuje rozszerzony schemat Import Control System 2, zbliżony do standardu unijnego, ale z brytyjskimi modyfikacjami.
• Obowiązkowy 6-cyfrowy kod HS — dotychczas w deklaracjach ENS wystarczał 4-cyfrowy kod. Od Phase 5 wymagany jest minimum 6-cyfrowy kod towaru.
• Dane o nadawcy i producencie — nowe pola wymagające podania pełnych danych nadawcy (nie tylko importera) oraz producenta towaru.
• Okno czasowe składania — deklaracje ENS dla ładunków kontenerowych morskich muszą być złożone 24 godziny przed załadunkiem. Dla ładunków drogowych (ro-ro) — minimum 2 godziny przed przybyciem do portu UK.

Jeśli korzystasz z naszych usług ENS/SSD, nie musisz się martwić — dostosowujemy formaty deklaracji automatycznie.

FAQ — najczęściej zadawane pytania

Co to jest BTOM Phase 5?

BTOM Phase 5 to piąta i ostatnia faza wdrażania nowego modelu kontroli granicznych Wielkiej Brytanii (Border Target Operating Model). Wprowadza pełną cyfryzację procesów granicznych, w tym UK Single Trade Window — jedną platformę do składania wszystkich deklaracji.

Kiedy wchodzi w życie BTOM Phase 5?

Pilotaż STW rozpoczyna się w Q2 2026. Kluczowe daty to 1 lipca 2026 (nowy format ENS/SSD), 1 września 2026 (STW dla wszystkich), 1 października 2026 (koniec papierowych certyfikatów SPS) i 1 stycznia 2027 (STW obowiązkowe).

Czy BTOM Phase 5 dotyczy tylko towarów SPS?

Nie. Phase 5 dotyczy wszystkich towarów importowanych do UK — zarówno SPS (żywność, produkty zwierzęce, rośliny), jak i non-SPS (elektronika, tekstylia, maszyny itp.). STW obejmuje cały handel z UK.

Czy muszę zmieniać agencję celną z powodu Phase 5?

Niekoniecznie, ale upewnij się, że Twoja agencja celna jest gotowa na STW. Zapytaj o plan migracji, integrację z nowymi systemami i doświadczenie w obsłudze nowych formatów deklaracji. Dobra agencja celna (jak easyclearance.pl) przygotowuje się na zmiany z wyprzedzeniem.

Ile będą kosztować nowe kontrole graniczne?

Opłaty za kontrole w BCP wynoszą od 6 £ za kontrolę dokumentów do 145 £ za kontrolę fizyczną. Dokładna kwota zależy od kategorii towaru i typu kontroli. Firmy z certyfikatem AEO lub statusem Trusted Trader mogą liczyć na niższe stawki.

Czy Phase 5 może zostać opóźniona?

Historycznie każda faza BTOM była opóźniana. Rząd UK zastrzega prawo do przesunięcia terminów. Zalecamy przygotowanie się zgodnie z aktualnym harmonogramem, ale z elastycznym planem B.

Co to jest UK Single Trade Window?

Single Trade Window (STW) to rządowa platforma cyfrowa, która ma zastąpić wiele osobnych systemów (CDS, IPAFFS, PEACH, GVMS) jednym punktem kontaktu. Firmy składają jedną deklarację, a system rozdziela dane do odpowiednich agencji.

Jak BTOM Phase 5 wpłynie na czas transportu PL-UK?

W krótkim terminie (Q3-Q4 2026) mogą wystąpić przejściowe opóźnienia. W dłuższym terminie zautomatyzowane kontrole ryzyka powinny skrócić czas odprawy, szczególnie dla towarów niskiego ryzyka i zaufanych importerów.

Co wynika z aktualnych zasad urzędowych

Harmonogram BTOM Phase 5 może ulec zmianie. Rząd UK wielokrotnie przesuwał terminy wcześniejszych faz. Informacje w tym artykule dotyczą stanu na kwiecień 2026 — sprawdzaj aktualne komunikaty na GOV.UK.

Źródła urzędowe

• GOV.UK: Border Target Operating Model — Cabinet Office, 2026
• GOV.UK: Single Trade Window Programme — HMRC, 2026
• GOV.UK: Import controls from the EU to Great Britain — Defra/HMRC, 2026
• GOV.UK: GVMS — Get a Goods Movement Reference — HMRC, 2026