TCA UK-EU — jak uniknąć cła dzięki regułom pochodzenia towarów

Co to jest umowa TCA i kiedy daje cło zerowe?

Trade and Cooperation Agreement (TCA) to umowa handlowa zawarta między Wielką Brytanią a Unią Europejską, obowiązująca od 1 stycznia 2021 r. Jej kluczowa korzyść to zerowe cło na towary w handlu dwustronnym — zarówno na eksport z UE do UK, jak i z UK do UE.

Jednak cło zerowe nie jest automatyczne. HMRC i administracje celne UE wymagają udowodnienia, że towar ma preferencyjne pochodzenie unijne (eksport do UK) lub preferencyjne pochodzenie brytyjskie (import z UK). Bez właściwego dokumentu stosuje się standardowe stawki taryfowe z Integrated Tariff of the United Kingdom (UK Global Tariff) — które dla wielu kategorii towarów wynoszą od kilku do kilkudziesięciu procent wartości towaru.

Reguły pochodzenia — co to znaczy, że towar "pochodzi z UE"?

Samo wyprodukowanie, zapakowanie lub magazynowanie towaru w Polsce nie gwarantuje automatycznie unijnego pochodzenia celnego. Unijne przepisy celne (stosowane również w TCA) wymagają spełnienia jednego z dwóch kryteriów:

1. Wholly Obtained (WO) — towar w całości uzyskany w UE

Dotyczy towarów, które są wyłącznie produktem UE bez żadnych surowców spoza UE. Przykłady: produkty rolne wyhodowane w Polsce, ryby złowione przez statki z bandierą UE, minerały wydobyte z europejskich złóż. W handlu przemysłowym kryterium WO jest rzadko stosowane.

2. Sufficient Processing (SP) — wystarczające przetworzenie

Dla większości towarów przemysłowych stosuje się kryterium Sufficient Processing — towar wyprodukowany z surowców lub komponentów spoza UE musi przejść wystarczającą transformację, aby nabyć unijne pochodzenie. Szczegółowe wymagania określają Product Specific Rules (PSR).

PSR — Product Specific Rules, czyli reguły dla każdego kodu CN

TCA zawiera Annex ORIG-2 z listą Product Specific Rules — dla każdego kodu HS/CN osobną regułę wystarczającego przetworzenia. Najczęściej spotykane typy reguł PSR to:

Jak sprawdzić PSR dla swojego towaru? Wejdź na UK Trade Tariff lub unijny TARIC, wpisz kod CN towaru i sprawdź Annex ORIG-2 TCA.

Jak udowodnić pochodzenie — dokumenty

Po stronie eksportu z UE do UK — Statement on Origin

Głównym dokumentem potwierdzającym preferencyjne unijne pochodzenie towaru przy eksporcie do UK jest Statement on Origin (Oświadczenie o Pochodzeniu) umieszczone na fakturze handlowej, specyfikacji wysyłkowej lub innym dokumencie handlowym.

Treść oświadczenia (ang.):

"The exporter of the products covered by this document (Exporter Reference No …) declares that, except where otherwise clearly indicated, these products are of … preferential origin."

Wymagania:

• Eksporter musi być zarejestrowany w systemie REX (Registered Exporter System) po stronie UE — dla przesyłek powyżej 6 000 EUR wartości towarów preferencyjnych.
• Dla przesyłek do 6 000 EUR Statement on Origin może złożyć każdy eksporter bez rejestracji REX.
• Numer REX eksportera musi być podany w oświadczeniu.

Supplier Declaration — dla wieloetapowych łańcuchów dostaw

Gdy eksporter nie jest bezpośrednim producentem towaru, musi uzyskać od swojego dostawcy Supplier Declaration (Deklarację Dostawcy). Jest to dokument potwierdzający, że komponenty lub surowce zakupione od dostawcy spełniają reguły PSR lub mają status preferencyjnego pochodzenia unijnego.

Supplier Declaration może być wystawiana do każdej faktury osobno lub jako deklaracja długoterminowa (Long-term Supplier Declaration) obowiązująca do 2 lat dla regularnych dostaw tych samych towarów.

Najczęstsze błędy przy korzystaniu z TCA

Błąd 1: Mylenie kraju wysyłki z krajem pochodzenia

Towar wytworzony w Chinach, magazynowany i przepakowany w Polsce, a następnie wysłany do UK — nie ma unijnego pochodzenia celnego. Pakowanie, przepakowanie i magazynowanie nie są uznawane za wystarczające przetworzenie. Importer w UK zastosuje standardową stawkę taryfową.

Błąd 2: Brak rejestracji REX przy przesyłkach powyżej 6 000 EUR

Eksporterzy regularnie wysyłający towary o wartości powyżej 6 000 EUR do UK muszą być zarejestrowani w systemie REX. Bez numeru REX Statement on Origin na fakturze nie jest ważna — HMRC odrzuci wniosek o preferencję.

Błąd 3: Nieprawidłowy opis towaru na fakturze

Opis musi być wystarczająco szczegółowy, by umożliwić jednoznaczną klasyfikację taryfową i weryfikację reguły PSR. Opis "parts and accessories" zamiast "aluminium bicycle frames HS 8714.91" może spowodować odrzucenie preferencji.

Błąd 4: Brak Supplier Declaration przy materiale z wielu źródeł

Producent korzystający z komponentów od kilku dostawców musi zebrać Supplier Declarations od każdego z nich przed wystawieniem Statement on Origin na fakturze eksportowej. Brak jednej deklaracji może podważyć całą kalkulację reguły PSR.

Kumulacja — elastyczność reguł TCA

TCA wprowadza bilateralną kumulację między UK a UE. Oznacza to, że materiały lub przetworzenie po obu stronach (zarówno w UK, jak i w UE) mogą być łączone przy obliczaniu stopnia przetworzenia. Przykład: producent w Polsce importuje stalowe komponenty z UK i montuje z nich produkty końcowe — stal wyprodukowana w UK może być wliczona jako "materiał UE/UK" przy ocenie reguły PSR dla finalnego produktu eksportowanego z powrotem do UK.

Weryfikacja i zwrot cła

Jeśli importer zapłacił standardowe cło (bez zastosowania TCA), może złożyć wniosek o zwrot (Repayment claim) do HMRC w terminie do 3 lat od daty zgłoszenia celnego, dostarczając wsteczne dowody pochodzenia. Procedura jest czasochłonna, ale opłacalna przy dużych wartościach towarów.

Źródła urzędowe

• GOV.UK: Trading under the UK-EU TCA — HMRC, 2026
• EU Commission: EU-UK preferential origin rules — European Commission, 2026
• GOV.UK: Claim preferential tariff rates on exports to EU — HMRC, 2026

Najczęstsze pytania (FAQ)

Co to jest umowa TCA i co daje polskim eksporterom?

TCA (Trade and Cooperation Agreement) to umowa handlowa między UK a UE, obowiązująca od 1 stycznia 2021 r. Dla polskich eksporterów oznacza możliwość eksportu towarów do UK bez cła — pod warunkiem spełnienia reguł pochodzenia. Bez TCA standardowe stawki taryfowe UK Global Tariff wynosiłyby np. 12% dla odzieży, 6,5% dla mebli z tworzyw sztucznych, 4% dla obuwia skórzanego.

Kiedy towar kwalifikuje się do cła zerowego TCA?

Towar kwalifikuje się do cła zerowego TCA, gdy: (1) posiada preferencyjne unijne lub brytyjskie pochodzenie celne, czyli spełnia Product Specific Rules (PSR) zawarte w Annex ORIG-2 TCA; (2) eksporter dołączył do przesyłki prawidłowy dowód pochodzenia (Statement on Origin na fakturze lub równoważny dokument). Samo wytworzenie lub magazynowanie towaru w UE nie wystarczy — konieczne jest spełnienie konkretnych reguł PSR dla danego kodu taryfowego.

Jak udowodnić preferencyjne pochodzenie towaru?

Głównym dowodem jest Statement on Origin umieszczone na fakturze handlowej lub innym dokumencie handlowym. Dla przesyłek powyżej 6 000 EUR eksporter musi być zarejestrowany w systemie REX (Registered Exporter System) i podać numer REX w oświadczeniu. Dla przesyłek do 6 000 EUR wystarczy oświadczenie bez numeru REX. Alternatywnie można korzystać z tradycyjnego świadectwa EUR.1 wystawianego przez urząd celny, choć Statement on Origin jest prostszy i bezpłatny.

Co to są Product Specific Rules (PSR)?

PSR (Product Specific Rules, reguły specyficzne dla produktu) to szczegółowe wymagania dotyczące stopnia przetworzenia towaru, które musi on spełnić, aby nabyć preferencyjne pochodzenie w ramach TCA. Każdy kod HS/CN ma osobną regułę PSR. Najczęstsze typy to: CTH (zmiana pozycji taryfowej), MaxNOM (maksymalny udział materiałów spoza UE w wartości ex-works) oraz CC (zmiana rozdziału taryfowego). PSR są zawarte w Annex ORIG-2 umowy TCA.

Jakie błędy przy TCA kosztują eksporterów utratę preferencji?

Najczęstsze błędy to: (1) mylenie kraju wysyłki z krajem wytworzenia — towar wyprodukowany w Azji, a tylko przepakowany w Polsce nie ma unijnego pochodzenia; (2) brak rejestracji REX przy przesyłkach powyżej 6 000 EUR; (3) nieprawidłowy lub zbyt ogólny opis towaru na fakturze; (4) brak Supplier Declaration od dostawców komponentów. Każdy z tych błędów może skutkować odmową preferencji i naliczeniem standardowego cła przez HMRC lub administrację celną UE.